een blog over de 19e eeuw en nu...

een blog over de 19e eeuw en nu...

Over dit Blog


Vanuit mijn praktijk als beeldend kunstenaar ga ik twee interessegebieden onderzoeken. Het eerste is de Franse 19e eeuwse historieschilderkunst en het tweede hoe kunstenaars in die tijd omgingen met de vrije en gecensureerde pers. Ik breng dat in verband met hedendaagse actuele ontwikkelingen en het engagement van waar uit ik mijn werken maak. Op dit blog zal ik reflecteren op mijn oeuvre en de bronnen die ik heb onderzocht, maar het is nadrukkelijk ook een blik vooruit.

Een dwaaltocht op zoek naar gele figuren.

Le Nain JaunePosted by Stijn Peeters Wed, January 16, 2019 14:55:24

In de tweede blogtekst over “Le Nain Jaune” heb ik het kort gehad over Henry Harland en de Yellow Books. Harland was literair redacteur , artistiek redacteur was Max Beerbohm en met hem wil ik deze tekst beginnen.

In oktober 1896 werd Beerbohm’s verhaal “The Happy Hypocrite” gepubliceerd in deel 11 van de reeks gele boeken. Lord George is verliefd op Jenny, een jonge theateractrice. Cupido in de vorm van een gele dwerg schoot een pijtje in zijn hart. Hoewel ze de aandacht van de narcistische Lord George niet onprettig vindt wil ze zich alleen binden aan een man met een heiligengezicht en dito karakter. Lord George bedenkt een list en bezoekt meneer Aeneas, een maskermaker die een mooi, artistiek masker voor hem maakt. Met het heiligenmasker op begeeft Lord George zich naar Jenny. Beerbohm verzacht in de tekst het bedrog van George door er het motief van liefde voor de kunst en schoonheid aan te verbinden, het masker verandert niet alleen het uiterlijk maar ook het karakter van de drager. George trouwt met Jenny en ze leven als een harmonieus stel in een schattige kleine cottage. Op een dag komt er een jaloerse ex-minnares van George voorbij en trekt het masker van zijn gezicht, tot George’ s eigen verbazing heeft het masker zijn werk gedaan. ( 1)

The Yellow Dwarf van Max Beerbohm en rechts 'The Yellow Kid' van Richard Felton Outcault.

The Yellow Kid ( 1896-1898) bedacht en getekend door Richard F. Outcault was een van de eerste grote krantenstripfiguren. Aanvankelijk was the Kid een van de straatkinderen uit de overvolle sloppenwijken van New York. Hij droeg toen nog, bij gebrek aan andere kleding,een blauwe nachtpon van een oudere zus. Op een dag stelde Charles Saalburg, (verantwoordelijk voor het inkleuren van de strips) , voor om het nachthemd geel te maken. Op dat moment een experiment omdat de gele inkt nog niet volledig droogde. Maar het vergrootte de zichtbaarheid van de jongen met de hazentanden en de flaporen zodanig dat het werd voortgezet. Outcault zag The Yellow Kid nadrukkelijk als een type en niet als een individu, een type zoals hij hem vaak tegenkwam als hij onderweg was voor de krant. De kinderen halen kattekwaad uit, praktiseren blijmoedig het nodige gooi- en smijtwerk en spreken in een fonetische taal. Deze taal, het gebruik van het gele nachthemd, als ondergrond voor de uitspraken van de Kid en het gebruik van tekstbalonnen was vernieuwend en sprak het, grotendeels uit recente immigranten bestaand, lezerspubliek van de krant aan. Een andere vernieuwing was de gewoonte om The Yellow Kid direct op het actuele nieuws te laten reageren. Politieke cartoonisten deden dat al langer, maar in comics was dat nieuw.

Ondanks zijn populariteit werd The Yellow Kid in 1889 het slachtoffer van de politiek. In aanloop naar de Spaans-Amerikaanse oorlog waren de kranten van William Randolph Hearst mede-verantwoordelijk voor de opgeklopte oorlogssfeer. Bij alle retoriek hoorde ook dat de Spaanse geel en rode vlag met haatgevoelens te maken kreeg. Het gele nachthemd maakte The Yellow Kid in deze sfeer kwetsbaar en droeg bij aan het besluit van Outcault om het voor gezien te houden. ( 2)


´The Big Type War of the Yellow Kids´ spotprent door Leon Barret gepubliceerd in Vim Magazine 1889. (3)

Joseph Pullitzer van ´The New York World´ en William Randolph Hearst van ´The New York Journal´ , (kranten waarin de Yellow Kid strips zijn verschenen ) bouwen een blokkentoren en kibbelen over de vraag wiens oorlog het is. Beide kranten publiceerden berichten over Spaanse misdaden begaan tegen het onderdrukte Cubaanse volk ,en pleitten voor Amerikaanse interventie om hen te beschermen. In deze berichten maakten de kranten gebruik van valse namen, data, en plekken waar schermutselingen en misdaden waren begaan. Ook werd er gelogen, vooral over de bewering dat de feiten werden bekrachtigd door de Amerikaanse regering. Meer dan 100 jaar neo-conservatieve beïnvloeding van de publieke opinie en regeringsbeleid. Wat is er eigenlijk veranderd?

Een nieuwsgierig aapje.

Hans Reyersbach werd in 1898 geboren in Hamburg en leerde Margarete Waldstein ( geb. 1906) kennen op een feestje ter gelegenheid van de 16e verjaardag van Margarethe’s zus. Hans leefde in Brazilië toen hij daar in 1935, de voor de nazi’s gevluchte, Margarethe weer ontmoette. Ze trouwden en gingen als het echtpaar Hans Augusto Rey and Margret Rey voor een ( uiteindelijk vier jaar durende) huwelijksreis naar Parijs. De dierentekeningen van Hans vielen in de smaak bij Parijse uitgevers en een van hen gaf hem opdracht een kinderboek te maken. Dat werd ‘Rafi et les Neufs Singes’. In het boek kwam een nieuwsgierig aapje genaamd Fifi voor. De Reys besloten om een speciaal boek aan dit aapje te wijden. Bij de opmars van het Duitse leger besloten de Reys, omdat ze als joods echtpaar gevaar liepen, in juni 1940 te vluchten uit Parijs. In diverse teksten over de Reys kom ik ‘self-made bicycles, tegen, ook ‘Hans assembled two bicycles’ en dat maakte me nieuwsgierig. Hoe maakten ze van twee fietsen één fiets en hoe zag deze er uit? Uiteindelijk vond ik dit beeld uit een documentaire over het echtpaar( 4)

Een tandem! Zouden ze hebben nagedacht over het om de beurt rusten en toch blijven voortbewegen? Zou de een tijdens het rusten zich tegen de ander aan hebben gevleid? Zouden ze ook ’s nachts hebben doorgefietst? Op de tandem, met alleen winterjassen en de manuscripten voor vier kinderboeken op de bagagedrager , reisde het echtpaar naar het zuiden van Frankrijk. In Bayonne ontvingen ze van Braziliaanse viceconsul visas om de Spaanse grens te kunnen passeren. Vandaar ging de reis naar Lissabon en vervolgens terug naar Brazilië. Van daaruit reisden ze door naar New York. In 1941 verscheen daar het eerste Curious George verhaal (5)



( 6) Curious George rides a bike. En The man with the Yellow hat

De vaste begeleider van George en degene die hem controleert en opvoedt is “The man with the Yellow Hat”. Deze man met de gele hoed vangt George in Afrika ( “One day George saw a man, he had on a yellow large straw hat. The man saw George too. “What a nice little monkey”, he thought. “I would like to take him home with me”. He put his hat on the ground, and, of course, George was curious. He came down from the tree to look at the large yellow hat”.) en neemt hem mee naar Amerika waar George vanwege zijn nieuwsgierigheid voortdurend in problemen komt. Het verhaal is van aanvang uitermate succesvol en er volgt een hele reeks boeken. Deze worden nog steeds herdrukt en geactualiseerd, er worden animaties, films en televisiefilms gemaakt. (De eerste televisie serie werd in 1980 uitgezonden en ik ben geneigd te denken dat de Amerikaanse kunstenaar Mike Kelley hieraan refereert met zijn karakter Mr Bananaman. Hier zal ik een volgende blogtekst op ingaan). Ter illustratie van de voortdurende populariteit van Curious George and the Man with the Yellow Hat, hier een tweetal foto’s met halloweenkostuums ( 7)



Wegrijden op de fiets.

Het vluchtverhaal van Hans en Margret Rey deed me denken aan een boek dat in mijn puberteit een grote indruk op me maakte. Het boek heet ‘de Russkoffs’ en is geschreven door Francois Cavanna. In mijn herinnering besloot de hoofdfiguur in die zelfde junidagen de fiets te pakken en Parijs te ontvluchten, voor het Duitse leger uit. Het idee om op de fiets te stappen en niet naar school te gaan maar door te fietsen, mijn neus achterna, blijft me nu nog bij, 40 jaar nadat ik het boek las. Hoe zat het ook alweer? Ik kocht het boek tweedehands en begon te lezen. En kwam er achter dat mijn herinnering en de interpretatie lang geleden een alternatief verhaal hadden gemaakt.

François , net 16 jaar geworden, is de zoon van Italiaanse immigranten. Hij wil niet meer naar school, hij wil werken. Zijn vader is metselaar en wil net als veel gastarbeiders van de eerste generatie dat zijn zoon het beter krijgt dan hijzelf. François krijgt een baantje op een postkantoor in Parijs en werkt daar nog maar kort als de oorlog begint. De directeur van het postkantoor roept de werknemers bij elkaar; “De moffen zitten bij Meaux. Jullie gaan allemaal als de bliksem naar huis om je spullen te halen, alleen het hoogst nodige. Over drie uur staat er een bus die jullie naar het zuiden brengt. Orders van de regering. Er zullen strafmaatregelen worden genomen tegen weigeraars.” De directeur vervolgt ;”ik kan niet met jullie mee. Ik heb orders gekregen in het postkantoor te blijven en het hoofd te bieden aan wat komen gaat”. “Een held, nou ja bijna. Had ie maar geen pantoffels aan tijdens zijn werk. Maar hij heeft tere voeten”, merkt Cavanna cynisch op. Natuurlijk komt er geen bus, de directeur zegt; “Degenen met fietsen, moeten maar gaan fietsen. De rest moet dan maar met de trein, als ze die nog kunnen halen, anders gaan ze maar te voet. Verzamelen in Bordeaux, bij het Hoofdpostkantoor. Probeer zoveel mogelijk bij elkaar te blijven”. En zo gaat Francois met de fiets op weg, komt in een chaotische uittocht terecht, wordt uiteindelijk toch door het Duitse leger ingehaald en komt een paar weken later weer thuis. Het echte verhaal van de Russkoffs begint meteen op de eerste bladzijde van het boek, getiteld ‘de Slavenmarkt’. François is als dwangarbeider opgeroepen om in Duitsland te gaan werken, hij staat aan een machine die onderdelen voor granaten maakt. Het hoofdonderwerp van het boek is de ervaring van drie jaar gevangenkamp, honger, overleven en sterven op grote schaal, de kennismaking met zijn grote liefde de Oekraïense Maria en de steeds dichterbij komende ondergang van Duitsland, gevolgd door een dwaaltocht terug naar huis, Maria is opgepakt door het Russische leger en François kan haar niet meer vinden. Het boek is opgedragen aan ‘Maria Jossifovna Tatartsjenko, waar ze ook mag zijn’. En de laatste regels gaan als volgt; “Eens zal ik, hoe weet ik niet, daar naartoe gaan. Naar de Oekraïne, naar Charkov. Ik zal haar terugvinden. Intussen neem ik Russische les. En ik ben weer begonnen met werken. Je moet toch leven, want doodgaan doe je niet”. ( 8)

De oorlogservaring heeft Cavanna gevormd tot iemand die alle macht wantrouwt, achter de schermen heeft leren kijken, iemand die door alle retoriek heen prikt. Na de oorlog begint hij strips te tekenen voor het dagblad Le Déporté du travail, het blad van de Vereniging van Gedeporteerde Arbeiders. Hij blijft tekenen voor de satirische pers, onder andere voor Zéro, La Presse Aux Oeufs D’Or ( de Pers met de gouden eieren) Daar leert hij Georges Bernier kennen. Samen met hem richt hij in 1960 het satirisch weekblad Hara-Kiri op en in 1970 haar opvolger Charlie Hebdo.



Omslag van de Russkoffs. En een speciale Père-Lachaise editie van Charlie Hebdo, 5/02/2014, gewijd aan François Cavanna 1923-2014.

1. https://y90sclassroom.blog.ryerson.ca/2018/04/10/defending-cosmetics-and-decadence-in-max-beerbohms-the-happy-hypocrite/

2. R. F. OUTCAULT'S THE YELLOW KID A Centennial Celebration of the Kid Who Started the Comics. Introduction by Bill Blackbeard, Kitchen Sink Press.

3. Geheel ter zijde maar erg grappig, over het originele Vim Magazine kan ik niets vinden, maar wie van breedgespierde appetijtelijke heren in zwembroek houdt komt royaal aan zijn of haar trekken!

4. https://www.newsweek.com/curious-george-monkey-business-film-documentary-652534

5 http://archive.boston.com/news/globe/living/articles/2005/09/17/a_curious_tale_of_georges_creators/

6. Originele tekening voor een van de 7 Curious George verhalen, met een opdracht van H. A. Rey aan ‘Nancy,who was too old for this book when it was first published, but who is now the right age, with love, from her ancient friend’. https://natedsanders.com/curious_george_first_edition__signed_by_h_a__rey_w-lot42430.aspx

7. Het Curious George verhaal wordt tegenwoordig natuurlijk met kritische ogen gelezen. Er zijn vele blogs met kritische aantekeningen zoals over de ouderlijke vaardigheden van de man met de gele hoed, over kolonialisme, kapitalistische toe-eigening en andere onderwerpen.

8. De Russkoffs, Francois Cavanna, 1980 Uitgeverij Lotus Antwerpen






  • Comments(0)//blog.stijnpeeters.com/#post11